WHO công bố: Lộ trình đẩy lùi tăng huyết áp thai kỳ giai đoạn 2026-2035

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng hơn 140 đối tác quốc tế vừa chính thức khởi động Lộ trình Toàn cầu giai đoạn 2026–2035. Đây được xem là chiến lược quy mô lớn nhằm giải quyết tận gốc các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ (đặc biệt là tiền giật và sản giật) – một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở bà mẹ và trẻ sơ sinh trên toàn thế giới.

1. Bối cảnh

Dù y học thế giới đã có nhiều bước tiến vượt bậc trong những thập kỷ qua, các rối loạn tăng huyết áp trong thai kỳ vẫn đang là mối đe dọa thầm lặng nhưng hết sức nghiêm trọng đối với sức khỏe bà mẹ và thai nhi. Ước tính có khoảng 10–15% số thai kỳ trên toàn cầu gặp phải các biến chứng liên quan đến tăng huyết áp. Bệnh lý này là nguyên nhân trực tiếp gây ra khoảng 16% tổng số ca tử vong mẹ hàng năm – tương đương với khoảng 42.000 sinh mạng phụ nữ ra đi mãi mãi, đồng thời tước đi sự sống của hơn 500.000 thai nhi và trẻ sơ sinh do thai chết lưu hoặc tử vong sớm.

Không chỉ đe dọa tính mạng trong suốt thai kỳ, hậu quả của bệnh lý này còn kéo dài đến nhiều năm sau khi sinh. Những phụ nữ từng mắc rối loạn tăng huyết áp khi mang thai đối mặt với nguy cơ gia tăng đáng kể các bệnh lý mạn tính sau này như tăng huyết áp mạn, đột quỵ, bệnh tim mạch và suy thận. Song song với đó, trẻ sơ sinh bị ảnh hưởng từ trong bụng mẹ cũng chịu nhiều rủi ro liên quan đến sinh nhẹ cân, sinh thiếu tháng và các rối loạn chuyển hóa dài hạn khi trưởng thành.

Mặc dù gánh nặng y tế là vô cùng lớn, tiến độ giảm tỷ lệ tử vong do các rối loạn này lại diễn ra hết sức chậm chạp suốt ba thập kỷ qua. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ sự phân mảnh và thiếu kết nối chặt chẽ giữa khâu nghiên cứu phát triển, quy chuẩn hướng dẫn lâm sàng, khả năng tiếp cận sản phẩm y tế cho đến khâu triển khai thực địa và vận động chính sách. Đặc biệt tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, việc thiếu hụt dịch vụ chăm sóc tiền sản, công cụ chẩn đoán, thuốc đặc trị cũng như hệ thống cấp cứu kịp thời càng khiến người mẹ đối mặt với rủi ro tử vong cao hơn rất nhiều. 

"Tiền giật có thể xảy ra ở bất kỳ thai kỳ nào. Việc nó có trở nên nguy hiểm đến tính mạng hay không phụ thuộc vào việc huyết áp của người mẹ có được kiểm tra kịp thời hay không và có tiếp cận được chăm sóc cấp cứu chất lượng khi bệnh tiến triển nặng hay không." - Dr. Pascale Allotey, Giám đốc Bộ phận Sức khỏe Sinh sản, Bà mẹ, Trẻ em & Vị thành niên của WHO.

2. Khung chiến lược 5 Lĩnh vực Trọng tâm (2026–2035)

Để chấm dứt tình trạng phân mảnh kéo dài trong công tác phòng chống bệnh, Lộ trình Toàn cầu được thiết kế dựa trên một hệ sinh thái đồng bộ gồm 5 trụ cột chiến lược.

Trước hết, trụ cột Nghiên cứu & đổi mới tập trung nguồn lực giải quyết 20 câu hỏi nghiên cứu ưu tiên hàng đầu. Thông qua đó, lộ trình thúc đẩy việc phát triển các công cụ tầm soát sớm, các xét nghiệm chẩn đoán nhanh tại chỗ (point-of-care) cũng như những liệu pháp điều trị mới chuyên biệt và an toàn cho thai kỳ.

Bên cạnh công tác nghiên cứu, trụ cột Quy chuẩn & tiêu chuẩn đóng vai trò đồng bộ hóa các khuyến nghị lâm sàng. Bằng việc tăng cường hợp tác giữa WHO cùng các tổ chức chuyên môn lớn như FIGO, ICM hay ISSHP, dự kiến một Bộ hướng dẫn toàn cầu hợp nhất sẽ được ban hành vào năm 2027. Bộ hướng dẫn này sẽ liên tục được cập nhật theo mô hình "hướng dẫn sống" (living guidelines) để đưa các bằng chứng y khoa mới nhất vào thực hành điều trị.

Song song với việc chuẩn hóa quy trình, trụ cột Tiếp cận sản phẩm Y tế chú trọng đảm bảo khả năng tiếp cận bình đẳng và giá cả hợp lý cho các sản phẩm y tế thiết yếu. Chương trình tập trung cải thiện chuỗi cung ứng, hạ giá thành và loại bỏ rào cản lưu hành đối với các thuốc cơ bản như aspirin, magnesium sulfate, thuốc hạ áp cũng như các thiết bị chẩn đoán chất lượng cao, đặc biệt tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình.

Về mặt thực địa, trụ cột Triển khai thực hiện hỗ trợ các bộ y tế quốc gia nội địa hóa định hướng chung thành kế hoạch hành động cụ thể có dự toán ngân sách. Lĩnh vực này nhấn mạnh việc nâng cao năng lực cho đội ngũ y tế tuyến cơ sở, mở rộng phạm vi công việc cho nữ hộ sinh và điều dưỡng, đồng thời củng cố mạng lưới chuyển tuyến cấp cứu để xử lý kịp thời các ca bệnh nặng.

Cuối cùng, trụ cột Vận động chính sách & trách nhiệm Giải trình đóng vai trò huy động cam kết chính trị và nguồn tài chính bền vững thông qua việc xây dựng Hồ sơ Đầu tư Toàn cầu. Trụ cột này cũng hướng tới mục tiêu vận động Liên Hợp Quốc chính thức công nhận Ngày Thế giới về Tiền giật vào năm 2028, đồng thời luôn đặt trải nghiệm và tiếng nói của phụ nữ làm trung tâm trong quá trình thiết lập chính sách.

3. Các cột mốc hành động chính

Lộ trình Toàn cầu được triển khai theo một tiến trình thời gian chặt chẽ nhằm bảo đảm tính trách nhiệm và đo lường hiệu quả qua từng giai đoạn.

Nguồn lực ban đầu sẽ được tập trung vào giai đoạn khởi động trong Quý 4 năm 2026 với việc chính thức công bố Lộ trình và phát hành Hồ sơ Sản phẩm Mục tiêu (TPPs). Ngay sau đó, vào năm 2027, các tổ chức sẽ xuất bản Bộ hướng dẫn toàn cầu hợp nhất, đồng thời mở đợt kêu gọi đề xuất nghiên cứu cho các câu hỏi ưu tiên.

Bước sang năm 2028, chương trình sẽ triển khai các kế hoạch tiếp cận sản phẩm y tế phối hợp trên quy mô lớn, song song với việc vận động Liên Hợp Quốc công nhận Ngày Thế giới về Tiền giật. Đến năm 2029, Hệ thống giám sát toàn cầu sẽ chính thức đi vào vận hành để theo dõi biến động thực hành lâm sàng và kết quả sức khỏe bà mẹ.

Ở giai đoạn nửa sau của lộ trình, mốc năm 2030 đánh dấu thời điểm tiến hành đánh giá giữa kỳ và công bố kết quả từ đợt nghiên cứu ưu tiên đầu tiên nhằm tích hợp ngay vào các hướng dẫn điều trị. Cuối cùng, vào năm 2035, toàn bộ hệ thống sẽ rà soát tổng thể các khoảng trống nghiên cứu phát sinh và đánh giá tác động dài hạn mà Lộ trình mang lại cho sức khỏe cộng đồng toàn cầu.

4. Thông điệp kêu gọi hành động toàn cầu

Nhằm biến tầm nhìn chiến lược thành hành động thực tế tại từng địa phương, WHO đưa ra Lời kêu gọi Hành động Toàn cầu dựa trên ba nguyên tắc chỉ đạo cốt lõi.

Trước hết, các quốc gia và tổ chức quốc tế cần nâng cao nhận thức, đưa các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ trở thành ưu tiên chính trị hàng đầu trong nghị trình y tế và phát triển. Sự cam kết ở cấp cao nhất chính là tiền đề để đảm bảo nguồn lực đầu tư lâu dài và bền vững.

Bên cạnh đó, mọi chính sách, công trình nghiên cứu và cơ chế giám sát đều phải đặt người phụ nữ – đặc biệt là phụ nữ tại các vùng khó khăn, thu nhập thấp và trung bình – vào vị trí trung tâm. Quyền lợi, ưu tiên và trải nghiệm thực tế của người bệnh phải là thước đo cho mọi cải tiến y tế.

Cuối cùng, cộng đồng toàn cầu cần đẩy nhanh việc đưa các giải pháp can thiệp đã được chứng minh cùng những công nghệ y tế mới đến với mọi phụ nữ mang thai một cách bình đẳng. Thông qua sự phối hợp đồng bộ giữa chính phủ, các nhà khoa học, tổ chức xã hội và ngành công nghiệp y tế, Lộ trình hướng tới mục tiêu không bỏ ai lại phía sau trong cuộc chiến bảo vệ sự sống cho mẹ và bé.

Lộ trình Toàn cầu 2026-2035 không chỉ là một tài liệu chiến lược, mà là cam kết mạnh mẽ của cộng đồng quốc tế nhằm bảo vệ sự sống cho triệu triệu bà mẹ và bé sơ sinh trên toàn thế giới. Bằng việc đo huyết áp định kỳ và tiếp cận y tế kịp thời, chúng ta hoàn toàn có thể ngăn ngừa những mất mát không đáng có.