MEDINSIGHTS
Chào mừng bạn đến với MEDINSIGHTS!
MEDINSIGHTS
090 222 9509
Tài khoản
MEDINSIGHTS
Tra cứu đơn hàng
MEDINSIGHTS

Tiêu sợi huyết trong nhồi máu não cấp và những hướng đi mới

Thứ Tư, 11/11/2026
admin

Trong khoảng 5 năm trở lại đây, điều trị tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (IVT) ở bệnh nhân đột quỵ nhồi máu não cấp đã có nhiều thay đổi quan trọng. Những tiến bộ không chỉ nằm ở việc sử dụng tenecteplase thay cho alteplase mà còn ở mở rộng chỉ định điều trị, phối hợp với lấy huyết khối bằng dụng cụ nội mạch (EVT) và nghiên cứu các chiến lược tăng hiệu quả tái tưới máu.

Bài tổng quan mới đăng trên NEJM phân tích những thay đổi này, đồng thời nhấn mạnh rằng IVT vẫn giữ vai trò nền tảng trong điều trị tái tưới máu não cấp.

1. Tiêu sợi huyết và lấy huyết khối cơ học: hai phương pháp bổ trợ cho nhau

Tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch và lấy huyết khối bằng dụng cụ nội mạch cùng hướng tới mục tiêu tái thông mạch máu não, nhưng có phạm vi tác động khác nhau. Khoảng 30% trường hợp đột quỵ nhồi máu não cấp liên quan đến tắc các mạch máu lớn như động mạch cảnh trong, đoạn M1 động mạch não giữa, động mạch đốt sống hoặc động mạch thân nền. Trong nhóm này, IVT đơn thuần chỉ có thể tái thông khoảng 10 - 30% trường hợp, trong khi EVT có thể đạt tỷ lệ tái thông tới 90%.

Tuy nhiên, khoảng 20% trường hợp liên quan đến các nhánh động mạch cỡ trung bình và 50% còn lại thuộc hệ thống mạch máu nhỏ, các nhánh xa hoặc vi tuần hoàn. Với nhóm tắc mạch cỡ trung bình, EVT có bằng chứng lợi ích đối với một số trường hợp tắc nhánh M2 lớn, nhưng chưa chứng minh được lợi ích ở các nhánh M2 nhỏ hơn và những vị trí xa hơn. Chính vì vậy, IVT vẫn là phương pháp tái tưới máu duy nhất dành cho hơn một nửa số bệnh nhân đủ điều kiện điều trị tiêu sợi huyết.

Bài báo cũng nhấn mạnh vai trò của chụp mạch não bằng CT hoặc cộng hưởng từ trong đánh giá ban đầu nhằm phát hiện tắc mạch lớn và lựa chọn bệnh nhân có thể hưởng lợi từ EVT, dù các kỹ thuật chụp mạch này không phải điều kiện bắt buộc trước khi tiến hành IVT.

2. Thời gian điều trị: Càng sớm càng tốt nhưng không chỉ giới hạn ở 4,5 giờ

Thời gian vẫn là yếu tố quyết định hiệu quả điều trị. Tổn thương nhồi máu não không hồi phục có thể bắt đầu hình thành chỉ sau 30 - 60 phút kể từ khi động mạch bị tắc. Các nghiên cứu cho thấy, trong giờ đầu tiên sau khởi phát đột quỵ, cứ rút ngắn được 5 phút đến khi điều trị IVT thì khả năng đạt kết cục không để lại di chứng gây tàn tật tăng khoảng 3,5% về mặt tỷ số chênh.

Điều này lý giải giá trị của việc điều trị ngay trong giờ vàng, cũng như sự phát triển của các đơn vị cấp cứu đột quỵ lưu động có khả năng thực hiện tiêu sợi huyết trước khi bệnh nhân đến bệnh viện. Mặc dù thời gian điều trị ban đầu được giới hạn trong 3 giờ và sau đó mở rộng lên 4,5 giờ, những bằng chứng mới cho thấy có thể cân nhắc IVT tới 24 giờ ở một số bệnh nhân được lựa chọn bằng chẩn đoán hình ảnh.

Cơ sở của sự thay đổi này là sự tồn tại của vùng tranh tối tranh sáng, tức vùng mô não thiếu máu nhưng chưa tổn thương không hồi phục. Nhờ cộng hưởng từ hoặc CT tưới máu, bác sĩ có thể xác định những bệnh nhân vẫn còn mô não có khả năng cứu được, ngay cả khi thời điểm khởi phát không rõ hoặc bệnh nhân thức dậy với triệu chứng đột quỵ.

Trong một thử nghiệm được bài báo dẫn lại, tỷ lệ đạt kết cục không gây tàn tật là 44% ở nhóm IVT so với 34% ở nhóm giả dược. Tuy nhiên, xuất huyết nội sọ có triệu chứng xảy ra ở 2,8% nhóm IVT, so với 0% nhóm chứng.

Như vậy, việc mở rộng cửa sổ điều trị không có nghĩa là tất cả bệnh nhân đến sau 4,5 giờ đều có thể dùng thuốc tiêu sợi huyết, mà cần lựa chọn dựa trên bằng chứng về mô não còn khả năng hồi phục.

3. Đột quỵ nhẹ: không nên chỉ dựa vào điểm NIHSS để quyết định điều trị

Một trong những vấn đề còn nhiều tranh luận là chỉ định IVT ở bệnh nhân đột quỵ nhẹ. Theo cách tiếp cận truyền thống, NIHSS ≤4 thường được xem là đột quỵ nhẹ, trong khi NIHSS ≥5 thường đi kèm các thiếu hụt thần kinh có khả năng gây tàn tật. Tuy nhiên, NIHSS không phản ánh đầy đủ mức độ ảnh hưởng đến chức năng của từng bệnh nhân. Chẳng hạn, yếu bàn tay hoặc rối loạn dáng đi có thể gây hạn chế nghiêm trọng trong sinh hoạt, dù tổng điểm NIHSS thấp.

Phân tích dữ liệu được bài báo dẫn lại cho thấy, ở bệnh nhân NIHSS dưới 5, khoảng 69% người được điều trị IVT không còn di chứng gây tàn tật đáng kể, so với 59% ở nhóm không được điều trị, mà không ghi nhận tăng nguy cơ xuất huyết. Tuy nhiên, hai thử nghiệm gần đây so sánh IVT với điều trị kháng kết tập tiểu cầu kép ở bệnh nhân đột quỵ nhẹ không chứng minh được lợi ích của IVT.

Vì vậy, hướng dẫn được bài báo đề cập nhấn mạnh việc đánh giá liệu thiếu hụt thần kinh hiện tại có gây tàn tật nếu kéo dài hay không, thay vì chỉ căn cứ vào một ngưỡng NIHSS.
Với đột quỵ nhẹ không gây tàn tật, IVT nhìn chung không được khuyến cáo. Ngược lại, bệnh nhân có NIHSS thấp nhưng thiếu hụt thần kinh gây tàn tật vẫn có thể là đối tượng cần cân nhắc điều trị.

4. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông đường uống trực tiếp: chống chỉ định không còn tuyệt đối


Trước đây, việc đang sử dụng thuốc chống đông đường uống trực tiếp (DOAC) thường được xem là chống chỉ định tuyệt đối đối với IVT do lo ngại xuất huyết. Tuy nhiên, theo bài tổng quan, hướng dẫn cập nhật đã chuyển việc sử dụng DOAC trong vòng 48 giờ trước đột quỵ thành một chống chỉ định tương đối, cho phép đánh giá từng trường hợp thay vì loại trừ tất cả bệnh nhân. Quyết định điều trị cần cân nhắc thời gian từ liều DOAC cuối cùng, chức năng thận, khả năng xét nghiệm đánh giá tác dụng chống đông, mức độ nặng của đột quỵ và khả năng thực hiện EVT.

Đáng chú ý, dữ liệu gộp từ các nghiên cứu không ngẫu nhiên trên 1.342 bệnh nhân đã dùng DOAC trong vòng 24 giờ trước đột quỵ cho thấy tỷ lệ xuất huyết nội sọ có triệu chứng khoảng 3% ở nhóm được IVT, so với 6% ở nhóm không IVT. Tỷ lệ xuất huyết nặng đều là 2,3% ở hai nhóm.

Dù những kết quả này tương đối khả quan về tính an toàn, đây vẫn là bằng chứng quan sát, chưa đủ để khẳng định IVT an toàn cho mọi bệnh nhân đang dùng DOAC. Một thử nghiệm ngẫu nhiên nhằm đánh giá lợi ích của IVT trong nhóm bệnh nhân này hiện đang được tiến hành.

5. Có nên tiêu sợi huyết trước khi lấy huyết khối cơ học?

Một vấn đề thực hành quan trọng là có cần IVT trước EVT ở những bệnh nhân đủ điều kiện cho cả hai phương pháp hay không. Cách tiếp cận này được gọi là điều trị bắc cầu (bridging IVT). Về lý thuyết, IVT có thể làm tan huyết khối trước khi can thiệp nhưng cũng có nguy cơ gây phân mảnh huyết khối. Các thử nghiệm gần đây cho thấy điều trị bắc cầu mang lại lợi ích có ý nghĩa thống kê nhưng ở mức khiêm tốn về khả năng hồi phục độc lập chức năng, ngay cả khi khoảng thời gian từ IVT đến EVT rất ngắn, trung vị chỉ 16 phút.

Đối với bệnh nhân ban đầu được tiếp nhận tại bệnh viện không có khả năng EVT, IVT trước hoặc trong quá trình chuyển viện có thể tạo thêm thời gian để thuốc tác động lên huyết khối. Những nghiên cứu quan sát cho thấy chiến lược này có lợi ích mà không làm tăng đáng kể nguy cơ.

Ngay cả tại các trung tâm có EVT, thời gian chuẩn bị và tiến hành can thiệp vẫn có thể thay đổi, tạo cơ hội để IVT phát huy tác dụng. Do đó, hướng dẫn hiện nay vẫn khuyến cáo thực hiện IVT trước EVT ở phần lớn bệnh nhân đủ điều kiện cho cả hai phương pháp, thay vì thường quy bỏ qua IVT để tiến hành lấy huyết khối trực tiếp.

6. Tenecteplase đang dần thay thế alteplase

Đây là một trong những thay đổi nổi bật nhất trong thực hành tiêu sợi huyết những năm gần đây. Tenecteplase là dạng tPA được biến đổi nhằm tăng tính đặc hiệu với fibrin và kéo dài thời gian bán thải. Nhờ vậy, thuốc có thể được tiêm tĩnh mạch một lần, thay vì phải truyền trong một giờ như alteplase.

Các thử nghiệm so sánh cho thấy tenecteplase có thể cải thiện tỷ lệ tái thông mạch máu, nhưng kết cục lâm sàng nhìn chung tương đương với alteplase. Những dữ liệu hiện tại đã chứng minh tenecteplase không kém hơn alteplase về hiệu quả và tính an toàn.
Trên cơ sở đó, FDA đã phê duyệt tenecteplase trong điều trị đột quỵ nhồi máu não cấp vào năm 2025.

Liều tenecteplase được bài báo trình bày theo các mức cân nặng, tương ứng với phác đồ khoảng 0,25 mg/kg, tối đa 25 mg. Cụ thể, bệnh nhân dưới 60 kg dùng 15 mg, từ 60 đến dưới 70 kg dùng 17,5 mg, từ 70 đến dưới 80 kg dùng 20 mg, từ 80 đến dưới 90 kg dùng 22,5 mg và từ 90 kg trở lên dùng 25 mg.

Ưu điểm quan trọng của tenecteplase không chỉ là hiệu quả tương đương mà còn ở tính thuận tiện: tiêm một lần giúp đơn giản hóa quy trình điều trị, đặc biệt khi cần chuyển bệnh nhân đến trung tâm có khả năng lấy huyết khối cơ học.

7. Những chiến lược mới nhằm cải thiện hiệu quả tiêu sợi huyết

Mặc dù IVT đã cải thiện đáng kể tiên lượng, khoảng một nửa số bệnh nhân được điều trị vẫn có tình trạng tàn tật sau 90 ngày. Nguyên nhân thất bại không chỉ do điều trị muộn mà còn liên quan đến huyết khối không được hòa tan hoàn toàn, tái tắc mạch, huyết khối bị phân mảnh gây tắc các nhánh xa hoặc tình trạng không tái tưới máu ở cấp độ vi tuần hoàn dù mạch máu lớn đã được tái thông.
Để giải quyết những hạn chế này, các hướng nghiên cứu mới đang tập trung vào một số chiến lược.

7.1. Các thuốc tiêu sợi huyết mới

Trong một thử nghiệm, reteplase được sử dụng bằng hai liều tiêm tĩnh mạch 18 mg cách nhau 30 phút cho kết cục tốt hơn alteplase liều chuẩn mà không làm tăng xuất huyết. Những hướng tiếp cận khác đang được nghiên cứu bao gồm ức chế yếu tố von Willebrand, đối kháng alpha-2-antiplasmin và tăng ái lực của plasminogen với fibrin.

7.2. Phối hợp thuốc chống huyết khối

Việc thêm thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu vào IVT nhìn chung chưa đem lại lợi ích rõ ràng, thậm chí có thể tăng nguy cơ xuất huyết. Thử nghiệm pha 3 với argatroban hoặc eptifibatide không cho thấy lợi ích và có tín hiệu tăng nguy cơ chảy máu. Tuy nhiên, một thử nghiệm khác ghi nhận bổ sung tirofiban trong vòng 60 phút sau IVT giúp tăng tỷ lệ hồi phục chức năng rất tốt mà không làm tăng xuất huyết. Chiến lược này vẫn cần được nghiên cứu thêm, chưa thể áp dụng thường quy cho mọi bệnh nhân.

7.3. Tiêu sợi huyết bổ sung sau EVT

Các thử nghiệm sử dụng alteplase hoặc tenecteplase qua đường động mạch sau EVT thành công đã ghi nhận kết cục chức năng tốt hơn mà không làm tăng tỷ lệ xuất huyết. Tuy nhiên, số ca tử vong ở nhóm điều trị bổ sung lại cao hơn về mặt số học, chưa rõ nguyên nhân.

7.4. Sử dụng liều tiêu sợi huyết thứ hai

Một nghiên cứu không ngẫu nhiên đánh giá việc bổ sung tenecteplase sau liều alteplase đầy đủ nếu hình ảnh chụp mạch sau một giờ vẫn cho thấy tắc mạch. Kết quả ghi nhận tỷ lệ tái thông sau 24 giờ đạt 82% so với 65%, và kết cục chức năng rất tốt sau 90 ngày đạt 69% so với 44% ở nhóm đối chứng tương đồng chỉ dùng alteplase.

Đây là kết quả đáng chú ý nhưng chưa đủ để thay đổi thực hành. Việc sử dụng liều tenecteplase thứ hai cũng đang được nghiên cứu trong thử nghiệm lâm sàng, nhằm xác định hiệu quả và tính an toàn trước khi có thể đưa ra khuyến cáo rộng rãi.

8. Kết luận

Bài tổng quan trên NEJM cho thấy điều trị tiêu sợi huyết trong đột quỵ nhồi máu não cấp đang chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào thời gian sang chiến lược cá thể hóa, kết hợp giữa tình trạng thiếu hụt thần kinh, đặc điểm tổn thương mạch máu, vùng mô não còn khả năng hồi phục và các yếu tố nguy cơ xuất huyết.

Ba thay đổi nổi bật nhất là việc mở rộng cơ hội điều trị ở những bệnh nhân được lựa chọn bằng hình ảnh học, tiếp tục phối hợp IVT với EVT khi có chỉ định và sự thay thế dần alteplase bằng tenecteplase.

Trong tương lai, những thuốc tiêu sợi huyết mới, chiến lược phối hợp thuốc và điều trị bổ sung sau tái thông mạch có thể giúp cải thiện kết cục. Tuy nhiên, nhiều phương pháp vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu và chưa đủ bằng chứng để áp dụng thường quy.

Nhìn lại, nội dung quan trọng nhất vẫn không thay đổi. Đó là tái tưới máu càng sớm, cơ hội bảo tồn mô não và phục hồi chức năng càng lớn. Nhưng bên cạnh yếu tố thời gian, việc lựa chọn đúng bệnh nhân để điều trị đang ngày càng trở nên quan trọng.

(Bài viết được chia sẻ lại từ Facebook chính thức của BS.CKI Nguyễn Tiến Dũng với sự đồng ý của tác giả. Mọi đơn vị dẫn lại nội dung vui lòng ghi rõ nguồn Medinsights và BS.CKI Nguyễn Tiến Dũng.)