Kỳ thi chuyển cấp và tốt nghiệp THPT đang đến gần, mang theo sức nóng của những cuộc đua vào trường chuyên, lớp chọn và các trường đại học danh tiếng. Tuy nhiên, đằng sau bảng điểm kỳ vọng là một thực tế đáng báo động: Hàng ngàn học sinh đang rơi vào trạng thái kiệt sức, rối loạn lo âu và trầm cảm do áp lực thi cử đè nặng.
Những con số “biết nói” từ Tổng đài 111
Số liệu thực tế từ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 cho thấy một bức tranh đáng lo ngại. Trong tháng 4/2026, tổng đài đã tiếp nhận hơn 46.000 cuộc gọi, tăng mạnh so với các tháng trước đó. Đáng chú ý, trẻ em trực tiếp gọi điện chiếm gần 50% tổng số cuộc gọi, tập trung nhiều nhất ở độ tuổi từ 11 đến 18 – giai đoạn quan trọng của các kỳ thi chuyển cấp và đại học.
Nhiều trẻ gọi đến trong trạng thái hoảng loạn vì áp lực chọn nguyện vọng, sợ không đỗ vào trường mong muốn hoặc bị xúc phạm danh dự trên mạng xã hội. Thậm chí, nhân viên tư vấn còn ghi nhận nhiều trường hợp trẻ có hành vi tự hại bản thân nhưng bố mẹ không tin con đang gặp vấn đề tâm lý, dẫn đến việc trẻ bị bỏ rơi trong chính nỗi đau của mình.
Thống kê cho thấy TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội là hai địa phương có số trường hợp cần can thiệp cao nhất, phản ánh sức ép cạnh tranh cực lớn tại các đô thị lớn.
Câu chuyện của em Nguyễn Thanh Bình, học sinh lớp 12 tại một trường THPT ở Gò Vấp, là hình ảnh phản chiếu của rất nhiều sĩ tử hiện nay. Với mục tiêu vào Đại học Công nghệ Thông tin, Bình phải quay cuồng với lịch học thêm đến 10 giờ tối, sau đó tiếp tục tự luyện đề đến 1-2 giờ sáng.
Việc thường xuyên thức khuya và thiếu hụt năng lượng khiến sức khỏe thể chất của các em suy giảm trầm trọng. Chán nản, mất tập trung, da dẻ xanh xao và tâm trạng uể oải là những biểu hiện đầu tiên. Không chỉ học sinh cuối cấp, ngay cả những em mới lớp 8 như Trần Phương Nhi cũng đã sớm cảm nhận được “sức nóng”. Nhi chia sẻ rằng em phải học thêm liên tục ba môn Toán, Văn, Anh từ sớm vì nỗi lo không theo kịp bạn bè và không đạt được kỳ vọng của gia đình.
Từ áp lực tâm lý đến bệnh lý sức khỏe tâm thần
Theo BS.CKII Lâm Hiếu Minh – Đơn vị tâm lý lâm sàng Bệnh viện Đại học Y dược TPHCM, áp lực học tập và căng thẳng trong quá trình ôn thi là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến trẻ vị thành niên phải tìm đến sự tư vấn y khoa. Nếu không được giải tỏa đúng cách, stress mùa thi sẽ không chỉ dừng lại ở sự mệt mỏi nhất thời mà chuyển hóa thành các bệnh lý nghiêm trọng.
Ban đầu, các em thường xuất hiện cảm giác buồn bã, lo lắng thoáng qua. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài, học sinh dễ rơi vào trạng thái lo âu quá mức, rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung và hay quên. Về mặt thể chất, stress tác động trực tiếp gây đau đầu, tim đập nhanh, đau dạ dày và mất ngủ triền miên.
Đặc biệt, bác sĩ Minh cảnh báo về xu hướng thu mình xã hội. Nhiều em có biểu hiện ngại giao tiếp, không muốn trò chuyện với gia đình và dành quá nhiều thời gian sử dụng điện thoại, mạng xã hội để né tránh thực tại. Đây là dấu hiệu nguy hiểm cho thấy trẻ cần được hỗ trợ chuyên môn ngay lập tức trước khi rơi vào trầm cảm nặng.
“Cha mẹ ổn mới giúp được con”
Một sai lầm phổ biến là phụ huynh thường vô tình tạo thêm áp lực bằng cách so sánh con mình với người khác hoặc liên tục nói về chuyện thành công, thất nghiệp. Dù cha mẹ nói “con đậu trường nào cũng được”, nhưng biểu cảm lo âu và sự kỳ vọng ngầm vẫn khiến trẻ cảm nhận được gánh nặng đè lên vai.
BS.CKII Lâm Hiếu Minh đưa ra lời khuyên về “quy tắc mặt nạ oxy”: Trên máy bay, người lớn phải đeo mặt nạ cho mình trước rồi mới hỗ trợ trẻ nhỏ. Trong hành trình mùa thi, cha mẹ phải giữ được sự bình tĩnh và cân bằng cảm xúc của chính mình thì mới có thể là chỗ dựa vững chắc cho con.
Chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng việc chuẩn bị tâm lý cho con phải bắt đầu từ sớm, xuyên suốt quá trình học tập chứ không nên đợi đến “nước đến chân” vào năm lớp 9 hay lớp 12 mới bắt đầu cuống cuồng ứng phó.
Lời khuyên để vượt qua “bão” thi cử
Đối với các sĩ tử, giải pháp quan trọng nhất là duy trì nhịp sinh hoạt ổn định. Việc thức khuya lướt mạng xã hội để “trốn” áp lực thực chất chỉ làm bộ não thêm mệt mỏi. Thay vào đó, các em nên dành thời gian vận động thể chất nhẹ nhàng và ngủ đủ giấc để tái tạo năng lượng.
Nếu cảm thấy áp lực vượt quá sức chịu đựng, hãy mạnh dạn lên tiếng. Việc chia sẻ với cha mẹ, giáo viên hoặc chuyên viên tâm lý học đường không phải là biểu hiện của sự yếu đuối, mà là cách để chữa lành. Đôi khi, chỉ riêng việc được lắng nghe và thấu hiểu đã giúp giảm đi một nửa gánh nặng tâm lý.
Mùa thi là một cột mốc quan trọng, nhưng sức khỏe tâm thần của học sinh mới là tài sản quý giá nhất. Sự đồng hành khéo léo của phụ huynh và sự chủ động của các em chính là chìa khóa để vượt qua giai đoạn này một cách an toàn và hiệu quả.